В заголовках  В тексте
Якшәмбе, 08 Гыйнвар 2017 08:03

Rqäil Zäydulla: «Min säyäsätçe tügel!»

Rqäil Zäydulla: «Min säyäsätçe tügel!» Soltan İSXAQOV fotoları

Ädäbiätkä yäş köçlär törkem-törkem bulıp kilä, dip söyli ide kürenekle ğalimebez Möxämmät Mähdiev. Ğäzinur Morat, Läbib Leron, Läis Zölqarnäy, Rqäil Zäydullalar – çirek ğasır elek änä şundıy törkemne täşkil itüçelär.


Yazmış sınawları törle keşegä törleçä mönäsäbättä. Läkin tabiğät tarafınnan birelgän eçke qüät, icat qödräte älege yegetlärne taşlamadı. Şöker, bügen inde alar ädäbiätneñ cigelep tartuçı fidailäre arasında. Şularnıñ berse – turı süzle häm qaynar yöräkle Rqäil Zäydulla.

- Rqäil abıy, sezne «ğisänçı şağir» dilär, moña üzegez niçek qarıysız?

- «Ğisänçı» digän süzgä, döresen genä äytkändä, min şiklänep qarıym. Ğis'yançı, ikençe törle äytkändä, fetnäçe digän süz. Älbättä, minem xolqım ul qädär soqlana torğan tügelder, läkin şağirne bit icatına qarap bilgelilär. Ğisänçılıq, nindider protestçılıq ul, älbättä, teläsä qaysı şağirgä xas sıyfat bulırğa tieş. Şağir ul, ğomumän, ruxi oppozitsiädä torırğa tieş dip sanıym. Anıñ qimmäte dä şunda. Estetik xäzinä bularaq ta anıñ icatı iğtibarğa layıq. Berençe näwbättä, äsärläreneñ estetik qimmäte yuğarı bulsın! İcatçınıñ (bu oçraqta şağirneñ) xolqı anıñ icatında çağıla, bu inde tumıştan birelä. Tınıç qına yörüçe keşelär dä bar. Tatar xalqında «İr-yegetneñ yörägendä iärlängän at yata», digän mäqäl bar. Qayberäwlärneñ ekspressiäse, xisläre tışqa bärep çıqmasqa da mömkin. Ä icatında ul barıber çağıla, çönki keşe üzen yaza bit.

- Mişärlek icatta yärdäm itäme?

- Min üzem «mişärlek» digän süzgä kölemseräp qarıym. Üzara söyläşkändä, şayaru formasında «sin – mişär, min – mişär» diärgä mömkin. Ä ğomumän yäşäw räweşendä, tormışta mişärlärneñ ayırım ber xolqı bar dip uylamıym. Tatar xalqına nindi sıyfatlar xas bulsa, mişärlärdä dä – şul uq. Mişärlär etnik berämlek tügel. Urta ğasırlarda alar Altın Urda tatarları bulğannar, añarçı – qıpçaq xalqı. Tanılğan tarixçı Äzhär Möxämmädiev, alarnıñ tamır oçın, ğomumän, xazarlarğa totaştıra, çönki alarnıñ idärä itä torğan ber qäbiläse «ts» belän söyläşkän. «Qoman mäcmuğası»nda, yağni «Kodeks qumaniqus»ta bu terkälep tä qalğan. Ul süzlekne bit italian säwdägärlärenä Altın Urdada aralaşırğa ciñel bulsın öçen, maxsus çığarğannar. Anda, älbättä, ayırım ber töbäkneñ şiwäsen tügel, ä däwlät telen terkägännärder, dip uylıym. Şuña kürä «mişär» digändä, ayırım ber xalıqnı küz aldında totarğa yaramıy. Qırım tatarları belän dä aralaşqan bar. Alarda da – şul uq mentalitet. «Mişär» digän süzneñ kilep çığuına tuqtalsaq, ul – geografik nigezle atama. Qırım – şähär iseme (anı «İske Qırım» dip tä atıylar). Qazan tatarları Qazan şähärenä nisbätle. Ä mişärlär, «Meşçera» digän şähärgä, xäzerge Qasıym qalasına mönäsäbätle. Menä şul tirädä yäşägän tatarlarnı mişär tatarları dip atağannar...

- Sezneñ «Tatar bulıp qalıyq, yegetlär!» digän şiğeregezne, şäxsän üzem tatarnıñ gimnı bulırlıq dip sanıym. Bu äsäregezne sez mäktäp yäşendä yazğansız ikän bit...

- «Bezneñ miras» jurnalında bik qızıqlı material çığıp kilä. Xäsän Tufan ülgäç, Rifä Raxman anıñ arxivın barlarğa cibärelä. Rifä xanım ul arxivtan minem xatnı tabıp alğan. 1977 yılda yazılğan ul. Min ul çağında unbiş yäştä bulğanmın. Menä şul xatta: «Minem şiğerlärne uqıp bäyä biregez äle. Şiğriätneñ mäcnüne Rqäil Zäydullin», – digänmen. Bu tabış minem öçen dä kötelmägänräk buldı. «Tatar bulıp qalıyq, yegetlär!» şiğeren şul waqıtta Xäsän ağağa cibärgän bulğanmın ikän. Äye, döres, mäktäptä uqığanda, undürt yäşemdä yazılğan şiğer ul.




- Rqäil abıy, 14 yäştä millät yazmışın qayğırtqan fälsäfi äsär tudırğansız, ber qarasañ, şağir yeget mäxäbbät xaqında yazar ide kebek. Mäxäbbät şiğerläregez küzgä çalınmıy. Xatın-qızlarnı yaratmıysızmı ällä?

- Bälkem, publitsistik şiğerlärem xalıq arasına kübräk kerep kitkängä küräder ul. Älbättä, mäxäbbät turında şiğerlärem şaqtıy. Alar ber cıyıntıqnı täşkil itä. Ayırım ber cıynaq qına kitap çığarırğa da mömkin. Mäktäptä uqığanda uq, «borınğa is kerä başlağaç», berençe mäxäbbätemne xäterlim. Ul xaqta yumor belän yazğan da idem. Ölkän sıynıflarda uqığanda, minem däftärlärdä «läzzätle ğazap» yulları şaqtıy terkälgän. Üzemneñ xislärne beldergännäre dä bar. Seznekedäy fiker tumasın öçen, ber cıyıntıqqa tuplap çığarırğa kiräk bulır äle...

- Sez dramaturgiä ölkäsendä dä yarıysı uq tanıldığız...

- Rejisser Renat Äyüpov soñğı berniçä yılda minem äsärlär buyınça Ğ.Qäriev isemendäge Yäş tamaşaçı teatrında öç spektakl' çığardı. «Ayrız batır», «Artist» äsärläre quyıldı. Anıñ belän «cennärebez kileşä». Fikerdäşlek, teläktäşlek tä bar. Färit Bikçäntäyev belän dä ädäbiät turında söyläşep utırabız, fikerlär şulay uq turı kilä. Äle anıñ minem äsärgä totınğanı yuq. Zifa Qadıyrova äsäre buyınça pyesa yazdım, anı İldar Xäyrullin säxnägä quydı. Anıñ belän eşläw näticäsennän bik mämnün qaldım. Tatar teatrına xezmät itkän här rejisser bezneñ öçen qäderle.

- «Qazan yätime» dramaturgiäbezgä yaña sulış, üzgä yünäleş alıp kilde, dip qabul ittem. Yätimnärneñ qırıs täqdirendä millät yazmışı yarılıp yata. Quyılış ta köçle, akterlar sostavı da uylanılğan, ışandırırlıq itep uynıylar. Üzegez dä qänäğät qalğansızdır, dip uylıym.

- Balalarnıñ yätimlege, şuşı priütqa elägüe – zur tema. Monısı östäräk yata. Biredä min bezneñ millätneñ xälen kürsätergä telädem. Bez dä şundıy yätim kimäldä. Şundıy uq qırıs, dähşätle tormışta häm isän qalır öçen üzebez köräşäbez. Yaxşı quyılış, ämma nişläpter, ul tamaşaçığa yış täqdim itelmi. Üz binaları barlıqqa kilgäç, kübräk quyılır, bälki. Bezneñ xezmättäşlegebez dä xalıq küzenä nığraq çalınır.




- Uzıp kitkän yıl sezneñ öçen şaqtıy uñışlı buldı kebek. Kitabığız da çıqtı...

- Yıl axırında ğına rus telendä minem «Meç Tengri» digän kitabım näşer itelde. Monda – tärcemälär, kemnär genä tärcemä itmägän! Kürenekle rus yazuçıları, şağirlärennän alıp, üzebezneñ talantlı tärcemäçelärebez Gäwhär Xäsänova, Aliä Kärimova, Nail İşmöxämmätov, Röstäm Sabirov, Ğädel Xäyerov, Fayaz Fäiz, Gölsirä Ğaynanova, Albina Ğömärova. 25 yıl eçendä minem äsärlärneñ tärcemä itelgän variantları biredä urın alğan. Alarnıñ kübese jurnallarnıñ rus variantında çıqtı inde. Menä şularnı bergä tuplağaç, qalın kitap bulıp quydı. Tatarstan kitap näşriäte citäkçelärenä, korrektorlarğa, kitap çığaruda qatnaşı bulğannarnıñ barısına da räxmät! Çınnan da, yazuçı öçen zur quanıç. Anda tatar uquçısına tanış bulmağan äsär dä yuqtır. Ämma töp maqsat – bezneñ tatarça uqıy belmägän millättäşlärebezgä «işek şaqu» ide. Bälkem, ruslar öçen dä qızıqlı bulır, çönki monda soñğı 25 yıldağı säyäsi waqiğalarnı da, ädäbi protsessnı da şağir prizması aşa küzallarğa mömkin.

- Rqäil abıy, millätne saqlap qalu öçen närsä eşlärgä kiräk?

- Bu turıda minem bik küp uylanğanım bar. Milli ğorurlıq kiräk! Milli ğorurlıq xise! Qayberäwlär äytä: mäktäptä genä tatarçağa öyrätep bulmıy, imeş. İñ berençe öydä, ğailädä kiräk, dilär. Ana tele ğailädä, ana söte belän kerergä tieş. Min üzem, böten yaqtan da ürnäk keşe tügel, läkin minem öyemdä däwlät tele – tatar tele. Balalarğa keçe yäştän ük, bezneñ öydä çit teldä söyläşergä yaramıy, digän taläp quydım. Allağa şöker, anıñ näticäse buldı! Balalar baqçasına kitkäç, balalar rusça söyläşä başlıy... Ulım Çişmäle uramındağı mäktäptä, törek-tatar litseyenda uqıdı. Qızımnı tatar sıynıfına birdem. Anda barısı da – etnik tatar balaları, läkin alar tatarça söyläşmi. Öydä tatarça tärbiälängäç, gel şul teldä gäpläşkäç, ul ruslaşuğa awır bireşä. Öydäge öçençe buın ruslaşqan ğailälärdä äti-änise, xätta äbi-babası da telne belmägän tatar balası närsä eşlärgä tieş? İñ qızğanıçı: bezneñ tatar tele, ädäbiäte uqıtuçılarınıñ da şaqtıyı üz däräcäsenä turı kilmi torğan keşelär. Tatar teleneñ böyeklegenä üzläre dä bik ışanıp betmilär. Bu, älbättä, küñelne bik borçıy... Bez bu mäs'älädä tolerantlıq artına qaçarğa tieş tügel. «Tolerantlıq» bit ul – meditsina terminı. Organizmnıñ çit-yat yoğıntığa bireşüe, digän süz. Ä bez andıy çit-yat tä'sirlärgä hiç tä bireşergä tieş tügelbez!

- Qayberäwlär: «Tel betä, millät betä dip, tıpırçınırğa kiräk tügel, bu – tabiği xäl», – dilär. Mondıy fikergä niçek qarıysız?

- Bezneñ barıbıznıñ da, irtäme-soñmı äcäle citä. Qayçan da bulsa barıber üläm dip, yataqqa suzılıp yat inde! Şulay ğına çağıştırıp äytä alam. Urta belemne tatar telendä birä torğan mäktäplär kiräk. İñ möhime: ayıruça talantlı tatar balaların bergä cıyıp elitar mäktäp açarğa. Tatarstan, ğomumän böten tatar dönyası buylap keçe yäştän ük, konkurs nigezendä şuşı mäktäpkä tuplarğa kiräk. Böten mömkinlekläre bulğan şuşındıy uqu yortı oyıştırırğa ide. Aqtanışta oyıştırıp qaradılar, läkin Aqtanış tatar dönyasınıñ üzäge tügel. Ul Qazanda bulırğa tieş. Konkurs ta zur, däräcäse dä olı bulır ide. Tatar telendä uqunıñ närsä ikänen, nindi fayda kiteräsen dä bezneñ merqantil xolıqlı ata-analar añlar ide. Tatar telendä uqunıñ östenlekläre bik küp. Tellärne öyränergä caylı, tatar telen belgän keşegä Könbatış tellären öyränergä dä ciñelräk. Ä inde törki dönya turında äytep tä tormıym. Meñär yıllıq bay mädäniätebez bar. Monıñ belän, üz milläteñ belän ğorurlanu xise tärbiäläw zarur. Administrativ yul belän dä küp eşlär başqarıp bulır ide... Şunısı da bar: härkem dä uñışlı bulırğa tieş dimägän. Mäktäp tämamlağaç, barısı da yuğarı uqu yortına kermäkçe. Ul ber ildä dä alay tügel. Allahı Täğälä härkemneñ yazmışın, täqdiren şul keşegä xas itep yazğan. Bik mahir balta ostası bulırğa tieş ikän, ädäbiät yulınnan kitkän oçraqta da, annan yünle yazuçı çıqmayaçaq, häm kiresençä. Tieşle kimäldäge mäktäp bulsa, ädäbiätebez da köçle bulaçaq.

 


Mäktäplärebezdä pravoslavie dine nigezlären uqıtırğa telilär. Bu – bezneñ buınnan-buınğa kilgän mädäni nigezebezne eretep, bütän kul'tura, bütän tsivilizatsiäne yoqtırırğa tırışu, dip sanıym. Monı açıqtan-açıq tanırğa häm aña qarşı köräşergä kiräk.

- Sez üz fikerläregezne turıdan bärep äytä torğan keşe, mondıy sıyfatığız qıyınlıqlar tudırmıymı?

- Andıy xolqım bar. Ber yaqtan, ul äybät inde. Äytäseñ dä onıtasıñ, läkin tıñlağan keşe oşatıp betermäskä mömkin, awır kiçerüçelär dä bar. Konkret keşe turında ul qädär yözgä bärep äytmäskä tırışam inde min. Bu mäs'älädä Tufan Miñnullinnıñ süzläre istä: «Rqäil, sin härwaqıtta da döresen, turısın äytmä!» – di torğan ide. Süz dä yuq, keşene räncetäsem kilmi. Ä bolay säyäsi mäs'älälärdä, minemçä, döresen, turısın äytergä kiräk. Ul bit säyäsätçelär genä ber törle uylıy, ikençe törle äytä, öçençe törle eşli. Min, Allağa şöker, säyäsätçe tügelmen!


Mörşidä QIYAMOVA

Yazmanı bäyalägez
(0 tavışlar)
Ukılgan 60 märtäbä Soñgı üzgärtü Якшәмбе, 08 Гыйнвар 2017 23:01
Fiker kaldırırga

Kiräkle mäglümat (*) kertügezgä inanıgız (
HTML-kodlar tıelgan)


Татар-информ яңалыклар

  • БАРЛЫК ХӘБӘРЛӘР
  • ТАТАРСТАН
  • РОССИЯ

Latin imlasına küçerüçe programma avtorı – N.Timerğäliev