В заголовках  В тексте
Сишәмбе, 10 Гыйнвар 2017 07:37

Taw şuu küñelle... iminlek qağidäläre ütälsä

Soñğı yıllarda çın qışnı siräk kürergä turı kilä. Bıyılğısı menä içmasam qış! Cılıtıp ta ala, zämhärir suıqları belän dä öşetep kitä. Qışqı küñel açular öçen hawa torışı menä digän! Soñğı yıllarda, ğomumän, aktiv yal törläre populärlaştı. Xalıq divan-televizordan ayırılıp, därräw qubıp çañğı-timerayaqta şuarğa çığa. Şuğalaq, çañğı trassaların üz itmägännär hiçyuğı taw şuarğa çığa. Balalar ğına tügel, olılar da xäzer räxätlänep ledänqa-çanalarda, «watruşqa»larda cilderä. Ämma küñel açam dip, qurqınıçsızlıq çaraların da onıtmasqa kiräk.


Berençe qaraşqa ber qurqınıçsız taw şuu kebek küñel açunıñ da küñelsez näticäse bulırğa mömkin bit. Yıl sayın taw şuğanda cäräxätlänüçelär bulıp tora. Bıyılğı qışta da şundıy xällär bulırğa ölgerde. İlneñ törle töbäklärennän taw şuğanda yä ber-bersenä, yä taw yulında oçrağan çikläwlärgä bärelep, yä «watruşqa»dan mätälep, yä bozdan yasalğan taw qıtırşılıqlarına kiselep alınğan zıyannar turında xäbärlär tarala.

Bolay ğına tämamlansa yarıy äle. Bigräk tä faciğäle xällär bulğalıy bit. Änä, Başqortstannıñ Tikşerü komitetı 5 yäşlek malaynıñ ülem faktı buyınça eş açqan. Däwläkän şähärendä yäşäwçe bu bala tawdan şuğanda başı belän bärelgän. Ul başta şähär xastaxanäsenä ozatılğan, annarı Ufağa respublika xastaxanäsenä küçerelgän. Ämma anda kürsätelgän meditsina yärdämenä qaramastan, malaynıñ ğömeren saqlap qala almağannar. Xäzerge waqıtta faciğänıñ säbäpläre tikşerelä.




Tatarstanda da mondıy ükeneçle xällär bulğaladı. Uzğan qışta ğına 6 yäşlek qıznıñ «watruşqa»da şuuı şulay faciğäle tämamlanğan ide. Noqsa urmanındağı tawdan şuğanda, 6 yäşlek qıznıñ qabartılğan çanası ledänqada şuuçı 5 yäşlek qızğa kilep bärelä. Näticädä, olıraq qız yabıq baş mie cäräxätläre ala häm muyın söyägen sındıra. Ber gönahsız qızçıqnıñ ğömere şulay kötmägändä özelä.

Modıy ayanıç xällärdän üz-üzeñne häm balalarıñnı saqlaw öçen ber qaraşqa ğadi genä qağidälärne ütärgä, tawnı häm taw şuu äsbapların saylıy belergä kiräk.


İSTÄ TOTIĞIZ!


* Öç yäştän keçeräk näni belän 7-10 yäşlek balalar küpläp şuğan tawğa barmawıñ xäyerleräk.

* Ägär dä taw sezdä nindider şik uyata ikän, başta üzegez şuıp qarağız. Annarı ğına barısı da yaxşı bulsa balağıznı cibäregez.

* Ägär dä narasıyığız törle yäştäge balalar bulğan «canlı» tawda şua ikän, hiçşiksez anı ber minutqa da iğtibardan yuğaltmağız. İñ yaxşısı – berär ölkän keşe taw östendä torıp, balalarğa şuıp kitärgä yärdäm itsä, ikençe beräw isä asta töşüçelärne qabul itep, tiz genä taw yulınnan torıp kitärgä yärdäm itep torsa.

* Berqayçan da şuıp töşer öçen timer yul buyı, maşina yulı yanındağı tawlarnı qullanmağız.

Canlı tawda üz-üzeñne totu qağidäläre:

1. Qarlı häm bozlı tawğa barı tik basqıçlar yasalğan urınnan ğına menärgä röxsät itelä. Başqalar şuıp töşkän cirdän menü kisken tıyıla!
2. Aldan töşkän keşe torıp çitkä kitkänçe tawdan şuıp töşärgä yaramıy.
3. Şuıp töşkäç, tawda totqarlanmasqa, tizräk şuışıp çitkä kitärgä kiräk
4. Bozlı yulnı arqılı kisep ütärgä yaramıy
5. Ayaqta basıp yäki çügäläp şuu cäräxätlänügä kiterergä mömkin. Bolay şuarğa yaramıy
6. Arqañ belän borılıp yäki qorsağıña yatıp şumasqa kiñäş itelä
7. Ägär dä nindider kirtägä yäki keşegä bärelüdän qaçıp bulmıy ikän, yanğa borılıp bozlı urınnan çitkäräk kitärgä tırışırğa kiräk.
8. Boz öslege tigez tügel ikän, bu tawdan şumasqa kiñäş itelä
9. Kem dä bulsa cäräxätlängän oçraqta, aña tiz arada berençe yärdäm kürsätelergä, 01 telefonı buyınça şaltıratıp bu turıda xäbär salırğa kiräk
10. Öşü bilgeläre bula qalsa, yäki üzeñne naçar xis itsäñ, tawdan şuunı şunda uq tuqtatırğa kiräk.
 



Tawdan şuu äsbapları da xäzerge waqıtta küptörle. Şuña da alarnı da döres saylaw bik möhim.

Polastmass ledänqa – tawdan şuu öçen iñ ğadi häm iñ arzanlı äsbap. Alar bozlı yäki inde şuıp şomartılğan qarlı tawlardan şuu öçen uñaylı. Ledänqalar öç yäştän ölkänräk balalarğa isäplängän. Keçeräk nänilärgä anıñ belän idärä itü awır. Tälinkä formasındağı ledänqa belän ayaq belän kerep utırğan oçraqta, ğomumän, idärä itep bulmıy.



Ledänqa-tağaraq bik tä totrıqsız, äz genä tigezsezlek buldımı, yanğa äylänergä genä tora – şul räweşle tramplinda sikerep başıñ belän asqa taba kilep töşü ixtimalı bik zur.

Ğomumän ledänqalar nindider kirtälärgä häm tramplinnar belän oçraşuğa yaraqlaştırılmağan. Kisäk sikertkännän soñ umırtqa söyägenä yäki qoyrıq söyägenä zıyan kilü ixtimalı zur.



Ğädi «sovet» çanaları da bik ük qurqınıçsız cihaz tügel. Bäreleşkän oçraqta cäräxätlänü bik mömkin.



Sneğoqat. Bu äsbaplar 6-10 yäşlärdäge 1-2 balağa isäplängän. Bik yış sneğoqatlar alğı çañğısı belän ağaç tamırınamı, qar öyemenä me elägep äylänep kitü oçraqları bula.

Sneğoqattan zur tizlektä töşü bik qıyın. Ä bu transport bik tiz tizlek cıya. Tormozı bu cihazda alda urnaşqan. Bu isä kisäk tuqtarğa telägändä baş aşa oçu qurqınıçın zurayta.



Ägär dä sneğoqatqa olı keşe aldına balanı utırtıp töşä ikän, bu cihaz belän idärä itü, anı tuqtatu, qurqınıç yanağanda evakuatsiälänü bik qıyın.

Watruşqa. Soñğı yıllarda qabartılğan çanalar bezneñ tawlarda bik yış oçrıy. Watruşqalar bik ciñel, alar yaña yawğan, şomartılmağan tawdan da bik ciñel şua. İñ yaxşısı watruşqada tekä bulmağan tawdan şuu.

Zur tizlektä watruşqa bik qurqınıçqa äylänä. Watruşqalar tiz arada tizlek cıya, çanağa häm sneğoqatqa qarağanda da qatıraq cilderä, dimäk zur tizlektä ul-bu bula qalsa, watruşqadan töşep qalu bik awır.



Watruşqalarda tramplinlı tawlardan şuarğa yaramıy. Cirgä kilep bärelgäç, watruşqa yañadan kisäk öskä kütärelä. Şuña da oçıp çıqmasañ da, arqa, muyın umırtqası cäräxätläre alırğa bik mömkin.

İñ yaxşı variant keçkenä diametrlı – 50 sm tiräse bulğan watruşqa. Mondıydan yanğa borılıp töşü bik uñaylı.

Tawdan şuu waqıtında älege kiñäşlärne istä totığız!


Güzäl NASIYBULLİNA

Yazmanı bäyalägez
(0 tavışlar)
Ukılgan 76 märtäbä Soñgı üzgärtü Сишәмбе, 10 Гыйнвар 2017 11:58
Fiker kaldırırga

Kiräkle mäglümat (*) kertügezgä inanıgız (
HTML-kodlar tıelgan)


Татар-информ яңалыклар

  • БАРЛЫК ХӘБӘРЛӘР
  • ТАТАРСТАН
  • РОССИЯ

Latin imlasına küçerüçe programma avtorı – N.Timerğäliev