В заголовках  В тексте
Җомга, 25 Ноябрь 2016 13:59

Qızıl-Taw xalqı: «Qaz ömäse bezdä «raspisanie» belän bülengän»

Awıl xalqı ğömer-ğömergä qaz asrağan. Xätta suğış yıllarında, annan soñğı awır yıllarda da awıllarnı «qıyğaq-qıyğaq» qaz tawışı bizägän.


Xäterläsägez, un yıllar çaması elek sala xalqı da şähärläşä başladı: mal-tuar belän bergä, qazların da beterde. Yort qazı barmaq belän sanarlıq öylärdä genä qaldı. Ämma soñğı yıllarda yılğa-kül buyların xalıq telendä «aq qazlar» dip yörtelä torğan Gollandiä, Wengriä qazları bastı. Qaznıñ faydasın belep aldılar: anıñ tüşkäsenä yıl äylänäse ixtıyac zur, delikates bularaq eç-başın da yış sorıylar. Mamığın da qaya quyıym dip aptırıysı yuq: qapqa töbenä kilep alalar! Qısqası, qaz belän bergä awılğa canlanu, onıtıla barğan qaz ömäläre dä äylänep qayttı.



Kitaplardan uqıp üstek: qaz ömäsen yäş kilennär bigräk tä kötep alğan. Bu bäyrämdä alar üzläreneñ citezleklären kürsätkän. Qaz ömäse cır-biü belän ürelep barğan, talian tartıp yegetlär dä alarğa quşılğan. Minem belän küplär kileşer: qaz ömäse könne cırlarğa da, biergä dä, matur aläpqıçlar yabıp, çişmä yulında yörergä dä xäl qalmıy. Bu ğädät inde, kübesençä, säxnäläştergän küreneşlärdä genä saqlana. Ämma qaz ömäse digän kürkäm bäyräm uzmıy qalmıy.



Apas rayonınıñ Qızıl-Taw awılı yänäşäsendäge sulıq yazdan közgä qädär ap-aq qazlar belän tula. Awılda qaz asramağan yort siräk. 30, 40, 60 baş qaz üsterü biredä ğädäti xäl.

– Kötü quğaç, awılıbız belän cıyılışıp, qazlarnı suğa iltäbez. Bu – ber-berebez belän aralaşu, yañalıqlar urtaqlaşu öçen dä menä digän mömkinlek. Kiçen isä alarnı alırğa barabız. Yul östendä genä kibet. Anda suğılıp, könbağış yäisä tuñdırma alırğa da onıtmıybız. Qazlar sudan çıqmasa, yar buyında tağın gäpläşep utırası bar bit, – dip kölä Alsu Ğimranova.



Qazlar ölgergäç, awılda kiñ qolaçlı qaz ömäläre başlana. Atnağa ike tapqır qaz yolqıy uñğan xanımnar.

– «Raspisanie»nı kiñäşläşep, aldan uq tözep quyabız. Kemdä qayçan qaz ömäse ikäne ber ay aldan bilgele bula. Härberebezneñ zur lar tuñdırğıçı bar, könnär suıtuın kötep torası yuq xäzer. 10-11 xatın ber-berebezgä ömägä yöribez. Minem 50 baş qaznı da şul törkem belän eşkärttek, – di Älfinur Şihapova.


 



Qızıl-Tawda ömä köne genä tügel, kem nindi eşkä cawaplı buluı da bülengän. Bülengän dip, härkemneñ üz şöğele bar. Elegräk qaz mamığın yolqu öçen ütük qullansalar, xäzer qaynap torğan suda peşeklilär. Bu eşne härkem başqara almıy. Az totsañ, qatı bula, artıqqa kitsä, qaznıñ täne dä peşärgä mömkin. Awıldaşları äytüençä, qaz peşekläwdä Ruşaniä xanım İläsovağa tiñnär yuq. Mamığın yolquda barısı da ostarıp betkän, qullarına küz iärmi. Yolqınğan qaznı ötep torunı da härkem buldırmıy. Bu eş Gölinä xanım Wahapovağa yöklängän. Eçen açıp, alarça äytsäk, “Operatsiä I” yasawçılar da bar – İlsöyär Safina häm Daniä Miftaxova. Xätta bütäkä çistartuğa da ayırım keşelär bar ikän. Bu eşne Miläwşä Säğitcanova belän Nuriä Ğaffarova küz yomğançı başqarıp çığa di.



Awıl xalqı yıl sayın qaz ömäsen öylärendä genä ütkärsä, bıyıl anı ömädä qatnaşa almawçı äbi-babaylar, balalar xökemenä dä täqdim ittelär.



24 noyäber könne mädäniät yortında çıp-çın qaz ömäse ütte. Bez qaytıp töşkändä qazanda su döberdäp qaynap utıra ide inde: qazların kötä. Mädäniät yortı foyesında awıl xalqı öçen çäy tabını äzerlängän, tabada çıjlap qoymaq peşä. Säxnä isä borınğı tatar öyen xäterlätä: çikkän täräzä pärdäläre, çigelgän tışlı mendärlär, suqqan palaslar, östäldä patefon da bar. Küpwaqıtta bez, elekkege yolalarnı säxnäläştergändä, sandıq töbe aqtara başlıybız. Säxnäne 21 ğasırça bizäp, qaz ömäse uzdırsaq da bula bit!


 


Klub mödire Rişat Safin, kitapxanäçe Nuriä Ğaffarova bik bay eçtälekle programma äzerlägän ide. Ömädän beräw dä çittä qalmağan: cıyıştıruçı da, poçta citäkçese dä, şäfqät tutaşı da, cirlekkä kergän başqa awıllarnıñ klub mödirläre dä biredä. Rişat äfändeneñ tormış iptäşe İlsöyär xanım osta ğarmunçı ikän. Ul – härtörle bäyrämdä ireneñ uñ qulı. Awıl kilennäre, uquçılarnıñ da tırışlıqların kürep söyendek.


 


Apas rayonında här awıl cirlegendä noyäber buyı qaz ömäläre uza.

– Bez bu yolanı üsep kilüçe yäş buınğa kürsätergä, alarnıñ üzlären dä biredä qatnaştırırğa tırışabız. Bezneñ äbi-babalarıbızdan kilgän bay mirasnı saqlawnı alarğa ışanıp tapşırabız. Qaz ömäläre uzdırunıñ maqsatı şunda – di rayon mädäniät yortı mödire Zemfira Möxämmätşina.



Qaznı eşkärtep betergäç, uñğan kilennär anı çişmägä barıp çayqap qaytqan. Döres, bu inde elek zamanda yortlarğa su kergänçe başqarılğan eş. Xäzer härkem qaznı şlanğtan aqqan suda çayqıy. Ämma qaz qawrıyın su yulına çäçü ğädäte yıllar uzsa da üz asılın cuymağan. Bu kiläse yılğa da qazlar küp bulıp, su yulınnan tezeleşep qaytsınnar öçen eşlänä. Yolası şundıy.



Çulpan ŞAKİROVA. Soltan İSXAQOV fotoları

Yazmanı bäyalägez
(0 tavışlar)
Ukılgan 170 märtäbä Soñgı üzgärtü Җомга, 25 Ноябрь 2016 15:32
Fiker kaldırırga

Kiräkle mäglümat (*) kertügezgä inanıgız (
HTML-kodlar tıelgan)


Татар-информ яңалыклар

  • БАРЛЫК ХӘБӘРЛӘР
  • ТАТАРСТАН
  • РОССИЯ

Latin imlasına küçerüçe programma avtorı – N.Timerğäliev