В заголовках  В тексте
Җомга, 19 Май 2017 10:14

Шиһабетдин Мәрҗанины ни өчен мөфти итеп куймаганнар? Галим Айдар Юзеев аңлата

Шиһабетдин Мәрҗанины ни өчен мөфти итеп куймаганнар? Галим Айдар Юзеев аңлата Александр ЭШКИНИН фотосы

Татар мәгърифәтчесе Шиһабетдин Мәрҗани үзенең фәнни хезмәтләрен, дөнья күләмендә танылу өчен, гарәп телендә язган. Аның нибары ике хезмәте татар телендә язылган. Шул ук вакытта татар халкына алгарыш өчен рус теле кирәклеген дә таныган галим. Казан дәүләт университетының Ислам мәгарифен һәм исламиятне үстерү ресурс үзәгендә Шиһабетдин Мәрҗани мирасына багышланган лекциясендә философия фәннәре докторы, профессор Айдар Юзеев Мәрҗаниның фәлсәфи-дини карашлары иң югары дәрәҗәдә булуын, аның мәгърифәтчелек идеяләре, татар этнонимына карашы, миссионер Ильменский белән фикер каршылыгы һәм ни өчен мөфти була алмавы турында сөйләде.


Intertat.ru электрон газетасы галимнең кайбер фикерләрен китерә.

“Мәрҗанине реформатор буларак кына түгел (анысы гына зур өлеш димәс идем), дини философ, дини теоретик буларак, фәлсәфи карашлары өчен хөрмәтләгәннәр. Аның хезмәтләрен Төркиядә дә, Мисырда да белгәннәр. “Сез нигә татарча ике генә хезмәт яздыгыз?” дигән сорауга ул: “Минем хезмәтләремне бөтен мөселман дөньясы белүен телим”, - дип җавап биргән. Шуңа күрә бөтен хезмәтләрен гарәп телендә язган. Аның фәлсәфи-дини карашлары иң югары дәрәҗәдә булган”.

“Мәрҗани мәгърифәтче буларак та ихтирамга лаек. Халкының мәгърифәтен ул рус теленә бәйләп караган. Милләтнең алгарышы рус мәдәнияте белән багланышта икәнлеген аңлаган. Рус мәдәниятеннән качмаган. Казанда рус телендә барган археологик оешма җыелышларына йөргән. Рус телендә яхшы сөйләшә алмаса да, телне аңлаган. Чалма-чапаны белән килгән дә, тыңлап утырган. Укучысы Хөсәен Фәесханов аша Петербург галимнәре белән элемтә булдырып, Европада алга киткән шәрыкъ фәне үсешен күзәтеп торган”.
 
“Мәгърифәтчеләр – космополитлар, алар өчен милләт беренчел түгел. Монда Мәрҗанинең бер үзенчәлеге бар - үз халкының мәгърифәтен яклаган. Ул, тарихи хезмәт язып, анда беренчеләрдән булып хазарлар, болгарлар, кыпчакларны билгеләгән. Хәтта тагын да ераграк китеп, һуннарны да хезмәтенә керткән. Татар этнонимын ул тарихи ялгыш дип санаган. Әмма бу этнонимнан баш тартырга чакырмаган. “Безнең кайбер кабиләдәшләребез татар дип аталуны җитешсезлек дип саный. Бу исемнән качып, үзләрен без татар түгел, мөселман диләр. Мескеннәр. Син татар булмасаң, гарәп, таҗик, ногай, кытай, рус, француз, прусак яки немец булмасаң, кем соң син?”. Бу – Мәрҗани сүзләре. Һәм бик дөрес сүзләр. “Без татарлар, аннары гына мөселманнар”, - ди ул”.

“Педагогик эшчәнлеге дә аның мәгърифәтчелек билгесе. Ул “Русская-татарская учительская школа”да укытырга ризалашкан беренче мөселман дин галиме булган. Мәктәп ачылышында татарлар белемнән баш тартырга тиеш түгелләр, дип чыгыш ясаган. Бу рус-татар мәктәбендә ул сигез ел эшләгән. Ул башта балалар татарча укырга, аннары гына “школа”га килергә тиешләр дип санаган. “Алай булмаса, бу гап-гали урыслашу”, - дигән. Мәрҗани башта үз телеңне белергә кирәк, аннары Европа культурасына тартылу өчен рус телен өйрәнү кирәк дигән. Ул татар халкының милли үзаңын формалаштыручы революционер булган. Татар телен белмичә “школа”да укуны Ильменскийның гап-гади миссионерлык сәясәте дип аңлаткан”.

“Мәрҗанине мөфти итеп сайларга да мөмкин булганнар. Әмма мөфтине Петербург билгеләгән, Ильменский Мәрҗани турында: “Бу лаеклы кандидатура түгел, ул мәгърифәт таратачак”, - дигән. Ул: “Бу вазыйфада утырган кеше, рус чиновнигын күргәч, агарырга һәм кызарырга тиеш”, - дип язган. Ул вакыт мөфти итеп татарча да белмәгән Тәфкилевне куйганнар”.


Рузилә МӨХӘММӘТОВА

Язманы бәяләгез
(0 тавышлар)
Укылган 253 мәртәбә Соңгы үзгәртү Җомга, 19 Май 2017 11:06
Фикер калдырырга

Кирәкле мәгълүмат (*) кертүгезгә инаныгыз (
HTML-кодлар тыелган)


Йә, кем сән?.. Йөрешең кайдин? Үзең каю җирдин? Арып, имгәп, каю җирдин килерсез? Әүеңез кайда? Ни иллег булырсыз? Котыб. ХIV йөз

Күбрәк укырга

Без бәхетле буын балаларын тәрбиялибез. Килешәсезме? Хәзерге заман әти-әниләре кечкенәләренең «бәхет»ләре өчен ниләр генә эшләмиләр: кыйммәтле кием, заманча гаджетлар, VIP балалар бакчасы, чит илләрдә ял итү дисеңме… Һәм болар өчен «берсе»н дә җәлләмибез…

Күбрәк укырга

Кадерле балалар, әти–әниләр, “Сабантуй” журналының сөекле укучылары! Без сезгә март аенда мавыктыргыч эчтәлектәге язмаларны өеп–өеп бирәчәкбез. Шуларның берсе – сәяхәтче тычкан баласы турында әкият. Бу әкият сезнең кәефегезне күтәреп җибәрер.

Күбрәк укырга

Интернет сүзен олылар, гадәттә, бик үк яратып бетерми. Чөнки аның белән бик яхшы таныш түгел һәм аңа ышанычлары да юк диярлек. Ә менә замана яшьләре аны бик оста куллана.

Күбрәк укырга

“Казан утлары”ның ноябрь саны белән танышабыз!

Күбрәк укырга

Инде соңгы сулышын алучы карт әби янына балалары җыела. «Хәлең ничек?» – дигәнгә ул: «Ярый-ярый, бала карау ише түгел», – дип җавап биргән, имеш. Бала тәрбияләү беркайчан да җиңел булмаган. Ә замана әниләре еш кына үз-үзләренә артык таләпчән. Идеальлеккә омтылу кирәкме?

Күбрәк укырга

Яхшы кеше булу кыен түгел дә ул, менә балаңа һәрвакытта да яхшы әни булу кыен. Бигрәк тә яхшылыкка бала туган көннән алып адым саен сыналып торганда. Алар күңел түрендәге аерым бер папкага туплана бара, туплана бара... Әни кешенең өф-өф итеп кенә саклаган гөлбакчасына беренче таш кайчан төшә соң? Мөгаен, бала тудыру йортында уктыр.

Күбрәк укырга

Озын тарихлы «Чаян» журналында басылып чыккан карикатура-рәсемнәр, мәзәк-фельетоннар белән монда да танышып бара аласыз!

Күбрәк укырга

Татар-информ яңалыклар

  • БАРЛЫК ХӘБӘРЛӘР
  • ТАТАРСТАН
  • РОССИЯ

Архив

« May 2017 »
Mon Tue Wed Thu Fri Sat Sun
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31        
Латин имласына күчерүче программа авторы – Н.Тимергалиев